Konkordatonun tasdik edilmesi, sürecin kötü niyetle sakatlandığı iddiasını her durumda tartışma dışı bırakmaz. Tasdikten sonra ortaya çıkan bir kayıt, alacaklılara sunulan tablonun gerçeği yansıtmadığını gösterebilir. Fakat her ödeme aksaması veya her muhasebe farkı aynı sonuca götürmez. Tamamen fesih, yalnız bir alacaklıya karşı geciken ödemenin ötesinde, konkordatonun kötü niyetle sakatlanmasına ilişkin bir yoldur. Bu ayrım hem ileri sürülecek delilleri hem de mahkemeden istenecek sonucu belirler.

Ödeme aksaması ile konkordatonun kötü niyetle sakatlanması ayrılır

İİK m. 308/e, proje uyarınca kendisine ifada bulunulmayan alacaklının konkordatoyu kendisi hakkında feshettirebilmesini düzenler. Alacaklı bu yolda konkordatoyla kazandığı yeni hakları da korur. İİK m. 308/f ise her alacaklıya, kötü niyetle sakatlanmış konkordatonun tamamen feshini tasdik kararını vermiş mahkemeden isteme imkânı tanır. İki düzenlemenin konusu ve etkisi aynı değildir.

Bir taksitin ödenmemesi, tek başına konkordatonun hileli biçimde kurulduğunu kanıtlamaz. İşletme, tasdikten sonra önemli bir siparişini kaybetmiş veya beklenen tahsilatı yapamamış olabilir. Bu durum ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; ancak hangi fesih yolunun şartlarının gerçekleştiği ayrıca araştırılır. Sonradan yaşanan ekonomik başarısızlık ile başvuru ve tasdik sürecinin yanıltıcı işlemlerle sakatlanması ayrı değerlendirilmelidir.

Tersinden bakıldığında, bazı taksitlerin ödenmiş olması da bütün kötü niyet iddialarını kendiliğinden çürütmez. İncelenecek mesele yalnız ödeme tablosu değil, konkordatonun hangi bilgi ve işlemler üzerine kurulduğudur. Gerçeğe aykırı bir alacak kaydının çoğunluğu etkilemesi veya önemli bir varlığın gizlenmesi iddiası, yapılan ödemelerden ayrı bir değerlendirme gerektirebilir. Bu örneklerde de sonuç, olayın ispatlanan özelliklerine bağlıdır.

Kanun, kötü niyeti yalnız belirli işlem türleriyle sınırlayan bir liste vermemiştir. Bu nedenle bir işlemin adı üzerinden doğrudan fesih sonucu çıkarılamaz. İlişkili kişiye borç bulunması, alacağın devredilmesi veya bir malın satılması kendi başına hukuka aykırılık göstermez. İşlemin gerçekliği, ekonomik karşılığı, zamanlaması ve konkordato üzerindeki etkisi birlikte incelenmelidir. İddianın ağır olması, ispat ihtiyacını azaltmaz.

Tamamen fesih istemini, tasdik incelemesinde ileri sürülebilecek her eleştirinin süresiz tekrarı gibi kullanmak da doğru değildir. Projenin yeterince kazançlı görülmemesi, ödeme vadesinin uzun bulunması veya alacaklının baştan beri projeye karşı çıkması kötü niyetin yerine geçmez. Dilekçe, konkordatonun hangi davranışla ve nasıl sakatlandığını açıklamalıdır. Başvurunun hukuki sebebi baştan netleştirilmelidir.

Şüphe, işlem tarihleri ve karşılaştırılabilir kayıtlarla sınanır

Gerçeğe aykırı borç yaratıldığı iddiasında yalnız alacaklı listesini göstermek yetmez. Borcun dayandığı sözleşme, teslim veya hizmet kayıtları, banka hareketleri ve muhasebe belgeleri karşılaştırılabilir. Aynı tutarın farklı alacaklılar altında mükerrer gösterilip gösterilmediği de incelenebilir. Buradaki amaç, görünürdeki alacağın gerçek bir ekonomik ilişkiye dayanıp dayanmadığını ve oylamaya nasıl yansıdığını belirlemektir.

Malvarlığının gizlendiği ileri sürülüyorsa ilgili varlığın kime ait olduğu, hangi tarihte edinildiği ve proje hazırlanırken nasıl gösterildiği araştırılır. Şirket ortağına ait bir mal ile borçlu şirketin malı birbirinin yerine konulamaz. Aynı şekilde defter değeri ile piyasa değeri arasındaki her fark gizleme değildir. Değerleme yöntemi, açıklanan varsayımlar ve dayanak belgeler değerlendirilmeden kötü niyet sonucu kurulamaz.

Varsayımsal bir örnekte, önemli bir tahsilatın proje verileri hazırlanırken bilerek gizlendiği iddia edilebilir. Böyle bir iddiada tahsilat tarihi, banka kaydı, borcun kaynağı, muhasebeleştirme ve mahkemeye sunulan tablolar arasındaki ilişki gösterilmelidir. Paranın başka bir tüzel kişiye ait olması veya farklı bir dönemde doğması değerlendirmeyi değiştirebilir. Dosyada tek bir belgeye bakılarak bu bağlantıların tamamlandığı varsayılmamalıdır.

Delillerin hangi kanaldan temin edileceği de belirlenmelidir. Başvuranın elindeki belgeler açıkça sunulmalı; erişemediği kayıtlar bakımından hangi kurumdan hangi dönem ve işlem bilgisinin istendiği somutlaştırılmalıdır. Bütün banka hesaplarının ve bütün ticari ilişkilerin gerekçesiz biçimde araştırılmasını isteyen genel talepler, iddianın odağını dağıtabilir. İnceleme talebi, ispatlanmak istenen olguyla bağlantılı kurulmalıdır.

Borçlu yönünden ise açıklama yalnız işlemlerin ticari hayatın olağan akışına uygun olduğunu söylemekle sınırlı kalmamalıdır. Şüpheli görülen kaydın dayanağı, para hareketi, karşı edim ve projeye yansıması açıklanabilir. Gerçek bir hata varsa ne zaman ve nasıl düzeltildiği de gösterilmelidir. Her muhasebe düzeltmesi hile sayılmaz; fakat açıklamasız bırakılan önemli çelişkiler mahkemenin değerlendirmesinde ağırlık kazanabilir.

Tamamen fesih ve iflas aynı karar koşullarına bağlı değildir

İİK m. 308/f uyarınca başvurunun adresi konkordatoyu tasdik eden mahkemedir. Talep, yalnız başvuran alacaklı yönünden bir serbestleşmeyi değil konkordatonun tamamen feshini hedefler. Dilekçede başvuranın alacaklı sıfatı, kötü niyet iddiası, dayanak olgular ve istenen sonuç açıkça gösterilmelidir. Birden fazla alacaklının birlikte başvurması zorunlu değildir; kanun her alacaklıya istem hakkı tanır.

Tamamen fesih kararı kesinleştiğinde durum İİK m. 288 uyarınca ilan edilir ve ilgili yerlere bildirilir. Başvurunun yapılması, konkordatonun o gün kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez. Mahkeme kararı, kesinleşme ve kanunun bağladığı sonuçlar ayrı izlenmelidir. Alacaklıların ödeme ve takip planları, yalnız dava açılmış olmasına dayanılarak değiştirilmemelidir.

Maddenin son fıkrası İİK m. 308’e gönderme yapar. Bu nedenle iflas sonucu değerlendirilirken borçlunun iflasa tabi olup olmadığı ve doğrudan doğruya iflas sebeplerinden birinin bulunup bulunmadığı incelenir. Bu koşullar gerçekleşirse kanundaki iflas düzenlemesi uygulanır. Her tamamen fesih kararının, borçlunun hukuki statüsünden bağımsız olarak otomatik iflas anlamına geldiğini söylemek doğru olmaz.

Başvurunun ekonomik etkisi de gözden kaçırılmamalıdır. Konkordatonun bütünüyle ortadan kalkmasının alacaklıların tahsil imkânına, işletmenin devamına ve varsa iflas tasfiyesine etkisi somut dosyada değerlendirilir. Bu değerlendirme kötü niyetli bir sürecin korunması için gerekçe değildir; talep edilen hukuki sonucun kapsamını doğru anlamaya yarar. Alacaklının kendi taksitindeki gecikmeyle bütün konkordatonun sakatlanması arasındaki ayrım, bu yüzden başlangıçtaki en önemli sorudur.

Fesih isteminden önce incelenecekler

  • Tasdik kararı, onaylanan proje ve yapılan ödemelerin dökümü
  • Alacaklı listesi, oylama kayıtları ve tartışmalı alacağın dayanakları
  • Mali tablolar ile çeliştiği ileri sürülen banka, tapu veya ticari kayıtlar
  • Şüpheli işlemlerin tarihleri, tarafları ve tasdik sürecine etkisi
  • Borçlunun iflasa tabi olma durumu ve ileri sürülen doğrudan iflas sebebi

Kaynaklar

Metin, yayın tarihi itibarıyla aşağıdaki kanun ve resmî metinlere dayanmaktadır. Somut uyuşmazlıkta güncel mevzuat ve dosya belgeleri ayrıca incelenmelidir.

7101 sayılı Kanun, m. 36–37 ile düzenlenen İİK m. 308, 308/e ve 308/f – TBMM ↗7499 sayılı Kanun, m. 37/1-e ve geçici m. 1: kısmen fesihte kanun yolu süresine ilişkin değişiklik – TBMM ↗