Bir konkordato dosyasında “talebin reddi” ifadesini görmek, tek başına iflas kararı verildiğini göstermez. Ama şirketin borca batık olmaması da her aşamada iflas ihtimalini ortadan kaldırmaz. Sonucu anlayabilmek için ret kararının hangi aşamada, hangi maddeye ve hangi olguya dayanarak verildiğine bakılmalıdır. Borçlunun hukuki sıfatı da bu incelemenin başında yer alır.

Mühlet devam ederken İİK m. 292 ayrı bir düzen kurar

İİK m. 292, kesin mühlet içinde belirli sebepler ortaya çıktığında iflasa tabi borçlu hakkında, komiserin yazılı raporu üzerine mühletin kaldırılmasını, talebin reddini ve resen iflası düzenler. Borçlunun malvarlığının korunması için iflasın gerekli olması veya konkordatonun başarıya ulaşamayacağının anlaşılması bu sebeplerdendir. Kanun, her ihtimali yalnız borca batıklığa bağlamaz. Dolayısıyla pozitif özvarlık gösteren bir bilançonun dosyaya sunulması, m. 292’deki bütün sorunlara cevap vermez.

Borçlunun m. 297’ye aykırı işlem yapması, komiserin talimatlarına uymaması veya alacaklıları zarara uğratma amacıyla hareket ettiğinin anlaşılması da maddede ayrıca yer alır. Bir başka sebep, borca batık olduğu anlaşılan sermaye şirketi veya kooperatifin konkordato talebinden feragat etmesidir. Burada borca batıklık, feragatle birlikte öngörülen özel durumun unsurudur; bu unsurun diğer bütün bentlere taşınması doğru olmaz.

Geçici mühlette de bu düzen gözden kaçırılmamalıdır. İİK m. 287, m. 291 ve 292’nin geçici mühlete kıyasen uygulanacağını belirtir. Henüz kesin mühlet kararı verilmemiş olması, iflas meselesinin hiçbir şekilde ele alınamayacağı anlamına gelmez. Bununla birlikte geçici mühlet verilmemesi, kesin mühletin kaldırılması ve tasdik talebinin reddi aynı gerekçelerle açıklanabilecek tek bir karar türü değildir. Dosyanın bulunduğu aşama açıkça belirlenmelidir.

Örneğin varsayımsal bir şirketin varlıklarının borçlarını aştığını, fakat projedeki temel tahsilatın hukuken ve fiilen gerçekleşemeyeceğinin ortaya çıktığını düşünelim. Şirket yalnız varlık fazlasını göstermekle yetinirse, başarı imkânı hakkındaki olumsuz tespiti cevapsız bırakabilir. Yapılacak beyan, tahsilatın gerçekten imkânsız olup olmadığını, varsa alternatif kaynağı ve bunların projeye etkisini açıklamalıdır. Örnek, tek bir gecikmenin kendiliğinden iflas sebebi sayılması anlamına gelmez; kanundaki koşulun somut olarak değerlendirilmesi gerekir.

Tasdik gerçekleşmezse ayrıca doğrudan iflas sebebi aranır

İİK m. 308’de, konkordato tasdik edilmezse talebin reddedilmesi; borçlu iflasa tabi ise ve doğrudan doğruya iflas sebeplerinden biri mevcutsa resen iflas kararı verilmesi öngörülür. Bu aşamada iki koşul birlikte incelenir. Tasdik şartlarından birinin eksik olması ile doğrudan iflas sebebinin bulunması aynı hukuki tespit değildir. Kararın, ret gerekçesinin yanında iflasın dayanağını da açıklaması gerekir.

Bu yüzden m. 292 ile m. 308’in sonuçları birbirinin yerine kullanılamaz. Mühlet sürerken konkordatonun başarıya ulaşamayacağına ilişkin değerlendirme yapılması ile tasdik incelemesinde gereken çoğunluğun veya başka bir şartın sağlanamaması farklı hukuki çerçevelerde ele alınır. İtirazın hedefi, mahkemenin veya komiserin hangi değerlendirmeyi yaptığına göre belirlenmelidir. Yalnız tasdik için yeterli kaynak bulunduğunu anlatan bir beyan, ayrı bir hukuka aykırı tasarruf iddiasını kendiliğinden cevaplamaz.

İflasa tabi olma konusu da şirket ortaklığıyla karıştırılmamalıdır. Bir kişinin sermaye şirketine ortak veya kefil olması, onu sırf bu nedenle tacir ve iflasa tabi kişi yapmaz. Kendi ticari faaliyeti, hukuki statüsü ve özel düzenlemeler ayrıca incelenir. Şirket ile gerçek kişi birlikte konkordato talep etmişse, her biri hakkında bu değerlendirme ayrı yapılmalıdır. Şirketin iflas koşullarından hareketle bütün gerçek kişi başvuranlar için aynı sonuca geçilemez.

İflasa tabi olmayan borçlu bakımından m. 292, başarıya ulaşamama ile maddede belirtilen aykırı davranış hâllerinde mühletin kaldırılması ve talebin reddini düzenler; aynı hükme dayanılarak iflas sonucu kurulmaz. Ayrıca m. 291’de amaçlanan iyileşmenin gerçekleşmesi de mühletin kaldırılıp talebin reddine yol açabilir. Bu son örnek, ret sözcüğünün her dosyada başarısızlık anlamına gelmediğini gösterir. Gerekçe ve hüküm fıkrası birlikte okunmalıdır.

Rapor ve duruşma için hazırlık, ret sebebine cevap vermelidir

İİK m. 292 uyarınca karar verilmeden önce borçlu, varsa konkordato talep eden alacaklı ve alacaklılar kurulu duruşmaya davet edilir; diğer alacaklılar gerekli görülürse çağrılır. Komiserin yazılı raporu bu aşamada temel inceleme belgelerinden biridir. Rapordaki olumsuz sonucun hangi tarihli veriye ve hangi hukuki sebebe dayandığı belirlenmelidir. Sadece sonuç cümlesine itiraz edilmesi, dayanakların denetlenmesini zorlaştırır.

Başarısızlık değerlendirmesi varsa, ön projedeki hedefler ile gerçekleşmeler karşılaştırılmalıdır. Satış bedeli tahsil edilmişse dekont; katkı taahhüdü yerine getirilmişse banka hareketi; bir sözleşmenin devam ettiği ileri sürülüyorsa güncel sözleşme ve ifa kayıtları sunulabilir. Henüz gerçekleşmemiş işlem için de aşaması ve koşulları açıklanmalıdır. Mahkemeye yeni bir tablo sunuluyorsa önceki tabloyla farkın nedeni belirtilmelidir. Rakamların değişmesi tek başına açıklama değildir.

İzin veya talimat ihlali ileri sürülüyorsa yapılacak hazırlık değişir. İlgili mahkeme kararı, komiser talimatı, borçluya bildirim kaydı ve gerçekleştirilen işlem birlikte incelenir. Borca batıklık tartışılıyorsa değerleme tarihi, borçların kapsamı ve ara bilançonun yöntemi önem kazanır. Bu başlıkların her biri ayrı belge gerektirir. Şirketin üretime devam ettiğini anlatmak önemli olabilir; fakat isnat edilen işlemin hukuki niteliğini incelemenin yerine geçmez.

Son olarak talep sonucu açık kurulmalıdır: Raporun belirli bir tespitinin düzeltilmesi mi, ek inceleme yapılması mı, mühletin devamı mı istenmektedir? Ret ve iflas kararı verilmişse, uygulanacak kanun yolu ile süre başlangıcı kararın türüne göre ayrıca değerlendirilmelidir; bütün ret kararları için tek bir süre varsayılmamalıdır. Sağlıklı hazırlık, yalnız iflas ihtimaline karşı genel bir savunma üretmekten değil, dosyada hangi koşulun gerçekleşmediğini somut belgelerle göstermekten geçer.

Dosya değerlendirmesinde beş soru

  • İnceleme geçici mühlette, kesin mühlette veya tasdik aşamasında mı yapılıyor?
  • Her bir borçlu hangi hukuki sebeple iflasa tabi veya tabi değil?
  • Ret ve iflas bakımından dayanılan madde ile somut olgu ayrı ayrı belirtilmiş mi?
  • Komiser raporundaki veriler güncel mi; tespitlere karşı hangi belgeler sunulabilir?
  • Duruşma daveti, gerekçeli karar, tebliğ ve varsa kanun yolu kayıtları tamam mı?