“İlk altı ay ödeme yok” önerisi, nakit sıkışıklığı yaşayan işletme için önemli olabilir. Fakat altı ayın sonunda ne kadar borç kalacağını söylemez. Bu dönemde faiz işleyebilir, işleyen faizin tahsili ertelenebilir veya taraflar belirli bir dönem için faiz almamayı kararlaştırabilir. Aynı ifade altında birbirinden farklı mali sonuçlar saklanabildiği için, yapılandırma protokolünde ödemesiz dönemin içeriği açıkça kurulmalıdır.

Ertelenen şey anapara mı, tahsilat mı, faizin kendisi mi?

5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun geçici 32. maddesi, kapsamındaki yapılandırmalarda vadelerin uzatılmasına, faiz ve diğer alacakların indirilmesine veya bunlardan vazgeçilmesine imkân tanır. Bu araçların ayrı ayrı sayılması önemlidir: Vade değişikliği, kendiliğinden faizden vazgeçme değildir. İkili banka protokolünde de çerçeve anlaşmaya dayalı FYY sözleşmesinde de borcun hangi koşulla ötelendiği metinden anlaşılmalıdır. FYY kapsamına girmenin tek başına faizsiz dönem hakkı doğurduğu söylenemez.

Anapara ödemesiz bir düzende, anapara taksitleri daha sonra başlarken faiz belirli aralıklarla ödenebilir. Anapara ve faiz ödemesiz bir düzende ise iki kalemin de tahsilatı ertelenebilir; buna rağmen faiz hesaplanmaya devam edebilir. Faiz işlemeyecek bir dönem kararlaştırılıyorsa bunun başlangıcı, sonu ve hangi bakiye için geçerli olduğu belirtilmelidir. Yalnız taksit tablosunun ilk aylarına sıfır yazılması bu üç seçeneği birbirinden ayırmaya yetmez.

Sözleşme tarihinde birikmiş faiz de ayrıca ele alınmalıdır. Önceki borcun işlemiş faiziyle yeni dönemde oluşacak faiz aynı satıra yazıldığında, bankanın hangi alacaktan vazgeçtiği ve hangisini ertelediği görünmeyebilir. Açılış bakiyesinde anapara, geçmiş faiz ve diğer kalemlerin ayrı gösterilmesi bu nedenle önemlidir. Borçlunun itiraz ettiği bir kalem varsa bu ihtilaf, yalnız yeni bir toplam yazılarak çözülmüş sayılmamalıdır; mutabakatın kapsamı açıkça belirlenmelidir.

Ödemesiz dönemin hangi olayla başlayacağı da maddi sonucu değiştirir. İmza tarihi, ilk kullandırım veya yürürlük koşullarının tamamlanması aynı güne denk gelmeyebilir. Altı aylık sürenin hangi gün biteceği, o gün faiz tahsil edilip edilmeyeceği ve ilk anapara taksidinin tarihi yazılmalıdır. Böylece tarafların ayrı başlangıç günlerinden hareket ederek farklı hesaplar üretmesi önlenebilir. Belirli günlerin sözleşmeye yazılması, taksit sayısını belirtmek kadar gereklidir.

Tahakkuk eden faiz ile faize yeniden faiz yürütülmesi ayrı meselelerdir

Hesap farkını göstermek için varsayımsal bir örnek kullanalım. Anaparanın 10 milyon lira, yıllık basit faizin yüzde 24 olduğu ve altı aylık sürenin tam yarım yıl kabul edildiği bir modelde, bu dönemin faizi 1 milyon 200 bin liradır. Vergi, masraf ve ara ödeme bu örneğe dahil değildir; yüzde 24 güncel piyasa oranı olarak verilmemektedir. İlk altı ay kasadan para çıkmasa bile, faizden vazgeçilmemişse dönem sonunda anapara ve birikmiş faiz toplamı 11 milyon 200 bin lira olur.

Bu toplamın yazılması, sonraki faiz hesabının mutlaka 11 milyon 200 bin lira üzerinden yapılabileceği anlamına gelmez. Birikmiş faizin anaparaya eklenerek yeniden faiz üretmesi bileşik faiz meselesini doğurur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 8/2, bunu üç aydan aşağı olmayan dönemler için; cari hesaplarda ve her iki taraf bakımından ticari iş niteliğindeki ödünç sözleşmelerinde, sözleşenlerin tacir olması koşuluyla kabul eder. Tüketicinin korunmasına ilişkin hükümler saklıdır; m. 8/4, bu sınırlara aykırı işletilen faizin yok hükmünde olduğunu düzenler.

Dolayısıyla “ticari kredi” başlığı tek başına her türlü faiz hesabını geçerli kılmaz. Tarafların sıfatı, ilişkinin niteliği, sözleşme hükmü ve hesap dönemi birlikte incelenmelidir. Bir hesapta faizin her ay anaparaya katıldığı görülüyorsa, işlem sadece muhasebe kaydı diye geçiştirilmemelidir. Aynı şekilde birikmiş faizin ayrı bir borç satırında gösterilmesi ile o tutara yeniden faiz yürütülmesi birbirine karıştırılmamalıdır. İncelemenin konusu, tablonun adı değil kullanılan hesap yöntemidir.

Faiz değişken ise ayrıca referansın adı, yenilenme tarihleri, marj ve varsa alt sınır belirlenmelidir. Bir bankanın ilk dönem için verdiği örnek taksit, sonraki bütün dönemlerin sabit kalacağı taahhüdü sayılmamalıdır. Şirketin mali değerlendirmesinde referans faiz artınca hangi tarihte ne kadar ek ödeme doğacağı görülebilmelidir. Bu, tek başına kanunun zorunlu tuttuğu ayrı bir belge değildir; imzalanacak yükümlülüğün anlaşılmasına yarayan hesap çalışmasıdır.

İlk taksidin içine ne girdiğini görün

Ertelenen faizin ilk taksitte topluca alınması ile kalan vadeye yayılması, işletme için çok farklı iki sonuç doğurur. Yukarıdaki örnekte 1 milyon 200 bin lira faiz ilk anapara taksidine eklenirse, altı aylık rahatlamayı yüksek bir ilk ödeme izleyebilir. Faiz sonraki dönemlere dağıtılıyorsa dağıtım yöntemi ve kalan tutarın faiz hesabına etkisi gösterilmelidir. Yalnız “36 ay vade” bilgisi, ilk ödeme günündeki yükü açıklamaz.

Bu nedenle bankadan alınacak tabloda her ödeme tarihi için anapara, cari dönem faizi, önceki dönemden gelen faiz ve diğer tahsilatlar ayrı görülebilmelidir. Sözleşme ile hesap tablosu farklıysa hangisinin esas alınacağına ilişkin bir hüküm bulunması, çelişkiyi imza öncesinde gidermenin yerini tutmaz. Birinin düşük ödeme gösterip diğerinin daha yüksek yükümlülük kurduğu metinler birlikte bırakılmamalıdır. Üzerinde anlaşılan yöntem, örnek hesap üzerinde de aynı sonucu vermelidir.

Ödemesiz dönemdeki diğer yükümlülükler de devam edebilir. Bilgi verme, teminat tamamlama veya belirli bir satışın bedelini bankaya ödeme yükümlülüğü varsa, taksit bulunmadığı gerekçesiyle bunların da ertelendiği varsayılmamalıdır. Özellikle borçlunun ödemesiz dönemde varlık satması hâlinde bedelin nasıl kullanılacağı önceden okunmalıdır. Bu yazıdaki hesap ilkeleri, gelecekteki gecikmenin bütün sonuçlarını açıklamaz; temerrüt hükümleri ayrıca değerlendirilir.

İşletme açısından asıl değerlendirme, ödemesiz dönemin sonunda faaliyetin hangi tutarı taşıyabileceğidir. İlk ayların tahsilatı işletme sermayesine ayrılacaksa bu seçim hesapta görünmelidir. Erteleme sayesinde yaratılan zaman, birikmiş yükümlülüğün sonradan ödenmesini mümkün kılıyorsa anlam taşır. Süre uzarken toplam borcun nasıl değiştiği bilinmiyorsa, teklifin işletmeye sağladığı rahatlık da doğru ölçülemez.

Protokol imzalanmadan önce

  • Ödemesiz dönemin başlangıcı, bitişi ve kapsadığı borç kalemleri
  • Bu dönemde faiz işleyip işlemeyeceği ve uygulanacak hesap yöntemi
  • Birikmiş faizin tahsil zamanı; yeniden faiz hesabına dahil edilip edilmediği
  • İlk taksidin ve değişken faizli sonraki taksitlerin ayrıntılı dökümü
  • Ödeme tablosunun sözleşme hükümleri ve işletmenin kaynaklarıyla uyumu