Şirketin bilançosunda görünen bir ödeme, ilişkili kişiye yapılan satış veya tahsil edilmeyen bir alacak pay sahibinin sorularını artırabilir. Genel kurulda verilen kısa bir cevap her zaman işlemi açıklamaz. Böyle bir durumda özel denetim gündeme gelebilir. Ancak özel denetçi, şirketin bütün geçmişini sınırsız biçimde araştırmak veya yönetimi devralmak için atanmaz. Türk Ticaret Kanunu, belirli olayların açıklığa kavuşturulmasını sağlayan, başvuru aşamaları ve sınırları bulunan bir yol öngörür. Talebin başarısı, şüpheyi tekrar etmekten çok hangi işlemin neden incelenmesi gerektiğini ortaya koymaya bağlıdır.
Önce bilgi istenir; özel denetimin konusu belirli olmalıdır
TTK m. 438 uyarınca her pay sahibi, pay sahipliği haklarını kullanabilmesi için gerekli olması ve bilgi alma veya inceleme hakkını daha önce kullanmış bulunması şartıyla genel kuruldan özel denetim isteyebilir. Bu ilk talep için belirli bir sermaye oranına ulaşılması aranmaz. Talebin gündemde bulunmaması da tek başına engel değildir. Buna karşılık doğrudan mahkemeye gidilmesi ile genel kurulda bu hakkın kullanılması aynı aşama sayılmaz.
Önceki bilgi talebi ile özel denetim konusu arasında bağlantı kurulmalıdır. Örneğin belirli bir taşınmazın ilişkili şirkete satış bedeli sorulmuş, bedelin nasıl belirlendiği ve tahsil edilip edilmediği açıklanmamış olabilir. Özel denetim talebinin de bu satış, değerleme ve tahsilat kayıtları üzerinde kurulması anlamlıdır. Şirketin bütün işlemlerinin araştırılması yönündeki belirsiz bir ifade, açıklığa kavuşturulması istenen olayı göstermekte yetersiz kalabilir.
Bilgi alma hakkının kullanılması, mutlaka tatmin edici bilgi alınmış olması demek değildir. Sorulan sorular, verilen cevaplar, inceleme talebinin konusu ve bunun karşılanma biçimi belgelenmelidir. Genel kurul tutanağına yalnız özel denetim istendiğinin yazılması yerine, talebin hangi olaylara ilişkin olduğunun da geçirilmesi sonradan çıkabilecek tartışmaları azaltır. Yönetim kuruluna gönderilen yazılar ve alınan cevaplar bu nedenle önem taşır.
TTK m. 437’deki bilgi alma ve inceleme başvurusu ile m. 438 ve devamındaki özel denetim birbirinin aynısı değildir. İlki bilgiye erişimi, ikincisi belirli olayın bağımsız uzman incelemesiyle aydınlatılmasını hedefler. Her birinin şartları ayrı değerlendirilir. Özel denetim istenmesi, ayrıca kullanılabilecek dava ve başvuru yollarının sürelerini kendiliğinden durdurmaz; pay sahibi bütün taleplerinin takvimini birlikte izlemelidir.
Örneğin bir satışın düşük bedelli olduğu düşünülüyorsa yalnız şirketin zarar ettiği söylenmemelidir. Satış tarihi, taraflar, bilanço kaydı, karşılaştırılabilir değer verileri ve açıklanmayan hususlar gösterilebilir. Bunların her biri talebi incelemeye elverişli hâle getirir. Elbette henüz erişilemeyen belgeyi başvuru sahibinden hazır olarak sunması beklenemez; fakat bilinmeyen konunun sınırı ve pay sahipliği hakkıyla ilişkisi açıklanmalıdır.
Kabul ve ret kararlarında mahkemeye başvuru şartları değişir
Genel kurul özel denetim istemini kabul ederse şirket veya her bir pay sahibi, otuz gün içinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını isteyebilir. Genel kurulun kabulü, belirli bir kişinin kendiliğinden mahkemece atanmış denetçi sıfatı kazanması anlamına gelmez. Kanunun öngördüğü mahkemeye başvuru ve atama aşaması tamamlanmalıdır.
Talep genel kurulda reddedilirse TTK m. 439 uygulanır. Sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini temsil eden pay sahipleri veya paylarının toplam itibarî değeri en az bir milyon Türk lirası olan pay sahipleri üç ay içinde aynı yerdeki asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Oran ve itibarî değer alternatif ölçütlerdir. Payların piyasa değeri, kanunda belirtilen itibarî değerin yerine konulamaz.
Ret sonrasındaki başvuruda pay sahipliği eşiğini karşılamak tek başına yeterli değildir. Kurucuların veya şirket organlarının kanunu ya da esas sözleşmeyi ihlal ederek şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattığı ikna edici biçimde ortaya konulmalıdır. Yönetimden memnun olmamak, ortaklar arasında anlaşmazlık bulunması veya genel bir güvensizlik, bu açıklamanın yerine geçmez. İhlal ile ileri sürülen zarar arasındaki ilişki somutlaştırılmalıdır.
Otuz günlük süre ile üç aylık süre birbirinin alternatifi olarak seçilemez; genel kurulun talebi kabul veya reddetmesine göre uygulanır. Başvuru hazırlığı yapılırken ilgili genel kurul kararının tarihi ve içeriği esas alınarak takvim kurulmalıdır. Tutanak örneğinin geç alınması veya şirketle görüşmelerin devam etmesi nedeniyle sürenin kendiliğinden uzadığı düşünülmemelidir. Somut bir süre hesabında karar ve başvuru belgeleri ayrıca incelenir.
TTK m. 440’a göre mahkeme şirketi ve istem sahiplerini dinler. Talebi yerinde bulursa inceleme konusunu istem çerçevesinde belirleyerek bir veya birden fazla bağımsız uzman görevlendirir; bu madde kapsamındaki kararı kesindir. Dilekçedeki talep sonucu bu yüzden önemlidir. İncelenmesi istenen dönem, işlem ve cevaplanması beklenen sorular açık yazıldığında mahkemenin görevlendirmesi de daha belirli olur.
Rapor ne sağlar, neyin yerine geçmez?
Özel denetim, şirket işleri gereksiz yere aksatılmadan yürütülmelidir. TTK m. 441, ilgili kayıt ve varlıkların incelenmesini ve önemli olgular hakkında bilgi verilmesini düzenler. Özel denetçi sır saklamakla yükümlüdür. İncelemenin şirket sırlarına dokunması bütün araştırmayı engelleyen genel bir gerekçe olmadığı gibi, denetim talebi de sınırsız bir belge yayma hakkı vermez.
Denetçi ayrıntılı raporunu mahkemeye sunar. TTK m. 442 uyarınca şirketin korunmaya değer menfaatleri ve sırlarına ilişkin açıklama sınırlamaları mahkeme tarafından değerlendirilir; açıklanan rapor hakkında şirket ile istem sahiplerine görüş bildirme ve ek soru yöneltme imkânı tanınır. Raporun hazırlanmasıyla bütün içeriğinin koşulsuz olarak kamuya açılması farklı şeylerdir.
Rapor, tartışmalı işlemin maddi yönünü görünür kılabilir. Bununla birlikte yöneticinin görevden alınmasına, bir satışın iptaline veya tazminata kendiliğinden hükmetmez. Bu sonuçlar için ilgili talebin kendi şartları, delilleri ve süreleri ayrıca değerlendirilir. Özel denetimin amacıyla daha sonra açılabilecek sorumluluk davasının amacı ayrıldığında, başvuruya taşıyamayacağı bir sonuç yüklenmemiş olur.
Giderler de baştan düşünülmelidir. TTK m. 444, mahkemece kabul edilen atamada şirketin ödeyeceği avans ve giderlerin belirlenmesini; özel hâl ve şartlar haklı gösteriyorsa giderlerin kısmen veya tamamen istem sahiplerine yükletilebilmesini öngörür. Genel kurulun kabul ettiği özel denetimde giderler şirkete aittir. Başvuru kararı verilirken incelemenin kapsamı, eldeki bilgi ve beklenen hukuki yarar birlikte değerlendirilmelidir.
Başvuru hazırlığında beş kontrol
- Önceki bilgi alma veya inceleme talebi, sorular ve şirketin cevapları
- Özel denetim istemi ile kabul veya ret kararını gösteren genel kurul tutanağı
- Pay sahipliği, sermaye oranı ve payların itibarî değerine ilişkin belgeler
- İncelenecek işlem, dönem, ileri sürülen ihlal ve zararı açıklayan kayıtlar
- Genel kurul kararına göre hesaplanan başvuru süresi ve diğer dava süreleri
Kaynaklar
Metin, yayın tarihi itibarıyla aşağıdaki kanun ve resmî metinlere dayanmaktadır. Somut uyuşmazlıkta güncel mevzuat ve dosya belgeleri ayrıca incelenmelidir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 437–444 – Adalet Bakanlığı güncel mevzuat kaydı ↗6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Resmî Gazete, 14.02.2011, sayı 27846 ↗Bu yayın bilimsel ve mesleki bilgilendirme amacı taşır. Somut bir uyuşmazlık hakkında hukuki görüş veya sonuç garantisi oluşturmaz.
